باستان شناسی و تاریخ

حکومت ایلام :

حکومت ایلام یک حکومت از ایالات خود مختار یا نوعی حکومت فدرال بوده است ایلام شامل دو منطقه کوهستانی و جلگه می باشد که بخش کوهستانی آن به اندازه جلگه هایش شناخته شده نیست و قسمت بیشتر اطلاعات ما از ایلام از شوش به دست آمده که مدت زیادی پایتخت ایلام بوده است . اما بررسیها نشان می دهد علاوه بر شوش ، انشان دیگر ایالت ایلامی در زمانهایی پایتخت و مهم ترین ایالت ایران باستان بوده است.

انشان یا انزان نام بخشی از حوزه تمدن ایلام و نام مرکز آن بوده است . پادشاهان ایلام خود را شاه انشان و شوش می نامیده اند و حتی کوروش کبیر در کتبیه ها  خود را شاه انشان معرفی می کند . در اواسط هزاره چهارم ق.م (6000 سال قبل) اقوام مختلفی از بین النهرین ودشت سوزیان ( خوزستان امروز) نحوه زندگی جدیدی در پیش گرفتند. دسته بندی کارها و تمرکز یافتن مردم در اراضی ، سبب تاسیس شهر برای اولین بار گردید واین مردم با ایجاد همبستگی بین خود ملتهای حقیقی سومر و ایلام را به وجود آوردند . ( ساکنان اولیه بین النهرین سومریهابودند – نژاد سومریها از اعراب یاسامیها به کلی متفاوت است.

سامیها یا اعراب خود تمدن نداشتند و بابل باستان مربوط به سومریها می باشد نه اعراب . به کتاب اساتیر بین النهرین رجوع کنید) مردم شوش که پایتخت ایلام بود راههای خود را از مراکز تجارتی گسترش دادند و روی ویرانه های دهات قدیمی در تپه سیلک بناهایی ایجاد کردند . ( سیلک در نزدیکی کاشان از اولین محل تمدنهای بشری می باشد که دوره انتقال از شکارگری به کشاورزی و دامپروری یعنی بزرگترین تحول جامعه بشری در اینجا اتفاق افتاده است . به کتاب گزارشهای باستان شناسی رجوع شود) در ایلام پس از اختراع روش ابتدایی خط که به وسیله اشکال شان داده می شده و از خط سومری جدا ومستقل است شوشی ها تمدن خود را به انجام رسانیدند .از مشخصات این دوره ترسیم تصویر اشخاص به طور کامل می باشد. در عصر طلایی تمدن ایلام ( شاهان انشان و شوش ) در حدود 3300 تا 3100 سال قبل که مصادف با ضعف دولت بابل بود خط آکادی ساده شد و به صورتی در آمد که بتواند مبین زبان ایلامی باشد که گاهی زبان انزانی نیز نامیده می شد. این نام از شهر انزان یا انشان گرفته شده است که قسمت شرقی ونیمه کوهستانی ایلام را تشکیل می داد .در منابع بین النهرین جنوب غرب ایران را از 5000 تا 2500 سال قبل سرزمین ایلام خوانده اند . ایلام محل زندگی گروه های گوناگونی بود که در معرض تهاجم بین النهرین و آشوریها قرار می گرفتند و گاهی هم آنها به آشوریها و بابل حمله می کردند . هخامنشیان آنها را نابود کردند و دولت ایلام سقوط کرد . حدود دولت ایلام از شمال تا کویر مرکزی – در جنوب تا خلیج فارس – در شرق تا شهر سوخته سیستان و در غرب تا بین النهرین می رسید. در حدود 5000 سال قبل در دشت کارون ، دولت قدیم ایلام یا الام تشکیل شد که پایتخت آن شوش یا سوس بود اما بعدها انشان یا ملیان فارس پایتخت آنان شد. ریشه های نژادی مردم ایلام نشان می دهد این تیره از نژاد بشری نه سامی بوده اند نه آریایی بلکه هند و اروپایی بودند. زبان ایلامی ها هم نه سامی است نه هند و اروپایی و هنوز نسبتش با زبانهای دیگر معلوم نشده است .

ایلام چیست ؟

کلمه  ایلام ساخت مصنوعی است نامی که کاتبان بین النهرین که از آبرفت به فلات ایران می نگریستند آن را ساختند و این نام را درباره مناطق جنوب غرب ایران به کار بردند . از حدود 2750 ق.م ایلام وارد دوره تاریخی می شود و در حدود سال 2570 ق.م برای نخستین بار سلسله ای در ایلام تشکیل می شود

قدمت ایلام :

سلسله های زیادی بر ایلام حکومت می کرده اند . از جمله سلسله اون (2570-2470 ق.م ) سلسله ی دوم اون (2470-2183 ق.م ) که در این دوره سارگن به انشان حمله کرده است . در دوره ی اول فترت (2183-2070 ق. م ) گویتها بر ایلام مسلط شدند و انشان را فتح کردند. دشت ایلام از دوران صفوی خوزستان نامیده شد. ایلامیها دارای هوش و ذکاوتی محصوص بودند . ایجاد برج طبقه دار دورانتاش را می توان مظهر این خصلت دانست. و با همسایگان بزرگ خود سومریها برابر بودند ( سومریها عرب نبودند) هنر ایلامیها متاثر از هنر بین النهرین بود. البته بخش شمال ایلام تحت تاثیر بین النهرین بود و قسمت انشان مستقل از بین النهرین بود. ایلامیها در میان مردم خاور نزدیک از نوعی فرهنگ ، تمدن ، حکومت و .... برخوردار بودند که توانستند به مدت 2000 سال دوام بیاورند.

انشان باستان :

بیشتر پژوهشگران گمان می کردند شوش قلب همیشه تپیده ایلام است اما محققین ایلامی شناس از جمله جورج کامرون تاکید کردند که شوش هرگز نمی تواند پرده از رازهای سر به مهر تاریخ ایلام برگیرد . مهم ترین عامل جلب توجه به انشان فرمان کوروش کبیر بود که متن آن را ایلامی شناس بزرگ دکتر مجید ارفعی به فارسی ترجمه کرده است که در آن کوروش خود را شاه انشان نامیده است . کتیبه هایی هم از گودا ( 2141-2122 ق. م ) حکمران لکش به دست آمده که نوشته انشان را در ایلام با اسلحه تسخیر کرده است .

بابلی ها قسمت مشرق خود را الامتویا الام می خواندند که از دو قسمت کوهستان و دشت تشکیل شده بود . قسمت دشت مانند شوش وانشان که دایم با ملل متمدن زمان مانند سومر و مصر وهند در تماس بوده مرکز یکی از مهم ترین تمدنهای ایران کهن گردیده است . مردم شوش پایتخت ایلام را انزان سوسونکا می خواندند . تحقیقات هینتس نشان داد که ایلام سرزمینی است که استان فعلی فارس را در بر می گیرد و انشان با ملیان در 50 کیلومتری شیراز پایتخت آن بوده است . فقط در دروه ی ایلامی جدید است که با استقرار مادها و پارسها در فلات هنگامی که اهالی ایلام تبار به شوشان پناه می برند، این ایالت نام ایلام به خود می گیرند.

به نظر می رسد انشان بستگی بیشتری به سرزمین ایلام دارد تا شوش . ایلامیان قدیم این کوهستانها را انزان یا انشان می نامیدند . چیش پیش جانشین هخامنش ، قلمرو خود رامیان دو فرزندش چنان تقسیم کرد که انشان سهم کوروش اول و پارس سهم آریا منه شد . پادشاهان انزان که موسس آن ایکهالکی است ، و این سلسله به همان نام معروف شده از سال 1350 تا 1210 ق.م به حکومت رسیده اند.

انشان همان ملیان فارس است :

گیرشمن که تا اوایل دهه ی 1960 در ایران به حفاری مشغول بود انشان را همان شهر مسجد سلیمان می دانست . اما محققاتی مانند میروشیجی معتقد بودند انشان همان تل ملیان است . مبنای مطالعات جدید و اثبات این فرضیه که تل ملیان در استان فارس مکان واقعی انشان باستانی است به تلاشهای ویلیام سامنر آمریکایی و همکارانش باز می گردد . ملیان روستایی کوچکی در قلب بپضای فارس که در تلهای بزرگ امارات آن یک محوطه 200 هکتاری به نام تل ملیان را در بر می گیرد . ویلیام سامنر به هنگام بررسی حوضه رود کر در سالهای 1967 و 1968 از ملیان بازدید کرد و بر روی تپه ی EDD تعدادی آجر کتیبه دار یافت . این آجرها را اریکاراینر از دانشگاه شیکاگو مطالعه کرد و احتمال داد ملیان همان انشان باستانی است . از سال 1971 تا 1978 هیاتی به سرپرستی ویلیام سامنر از دانشگاه پنسلوانیا و همکاری پرسنلی و مالی دانشگاه شیکاگو ، کالیفرنیا – ایالتی اوهایو و موزه متروپولیتن نیویورک به پژوهشهای باستانی در ملیان مشغول بود. در مدت کاوشهای اولیه که 34 روز به طول انجامید حدود 3300 متر مربع خاکبرداری و کاوش گردید . در این حفاری ها علاوه بر شناسایی چند فاز از مراحل سکونت و ساختمان های قدیمی و دیوار شهر ملیان و سفالها ، مقدار زیادی اشیا فلزی و تعدادی متنهای نوشتاری و کتیبه های کلی یافت گردید که بیانگر وجود سکونت در این مکان بود. در اکتبر 2004 به مدت 6 هفته توسط تیمی از کالج دارتموث آمریکا و به سرپرستی جان آلن وکامیار عبدی و با همکاری میراث فرهنگی ایران صورت گرفت . در سال 1970 پیشنهاد شد کاوشگاه باستان شناختی پهناور ملیان واقع در 36 کیلومتری شمال شیراز متعلق به شهر گمشده ی انشان است . مدارک به دست آمده از حفریات ملیان نشان داده است که این محوطه ی باستانی در واقع ، همان شهر باستانی انشان یا انزان یکی از ایالات مهم در دورانهای اولیه ی تاریخی بوده است . دکتر ارفعی تاکید کرده که انشان انزان همان تل ملیان است . مجید زاده می گوید از آن جا که هوهنور ( فلهیان ممسنی ) کلید انشان خوانده شده و امروز محل واقعی انشان مشخص است پس هوهنور نمی توانند در کوههای بختیاری باشد. پی یربریان هم محل سرزمین انشان را اطراف شیراز معرفی کرده است . هاید ماری کخ هم در کتاب از زبان داریوش می گوید: در ناحیه ی کوهستانی شرق، شهر انزان ( ملیان ) در 50 کیلومتری غرب تخت جمشید پایتخت دوم ایلام قرار داشت . از این روی شاهان ایلام را شاه شوش و انزان می خواندند . ریچارد فرای اعتقاد دارد که علاوه بر تعیین دقیق محل انشان کاوشهای سامنر وهمکاران او حکایت از این دارد اسقرار ملیان از هزاره ی ششم ق.م (8000 سال قبل ) تا به امروز ادامه داشته است که در بردارنده دوره های پیش از تاریخ – ایلامی – هخامنشی – اشکانی – ساسانی و حتی دوره اسلامی است . تپه ی ملیان با 200 هکتار وسعت دیوار احاطه گردیده و مکانهای مورد سکونت در آن در حدود 130 هکتار است .

حرف آخر : عده ای دیگر  از  پژوهشگران سرزمین انشان را دارای یکی از ژرفترین و پربهاترین فرهنگهای جهان می دانند که تا امروز تاریخ به خود دیده است وبه باور آنها هر گوشه این فرهنگ ، جهانی است پرشکوه وبا   عظمت که یکی از این گوشه ها، مکتبها و نظامهای اخلاقی و منش وگوهر های گرانبهایی است که به صورت آرمان از نظر فرهنگ و تمدن ، کهن ترین سرزمینی است که تاریخ جهان به خود دیده است . انشان زادگاه پارسیان است. سرزمینی که از آن فارسها اولین امپراتوری بزرگ جهان را به وجود آوردند و این سرزمین زادگاه مردانی بوده که مصریان – یهودیان – بابلی – سکاها و... آنها را پدر – بزرگتر – سرور و خدایان خود می دانستند و نام خود را بر دریای خلیج فارس گذاشتند. به تمام هموطنانی که قصد بازدید از تخت جمشید یا آرامگاه کوروش را دارند ، همچنین تمام دانشجویان رشته های تاریخ و باستان شناسی پیشنهاد می کنیم حتماً از این مکان باستانی بازدید کنید .انشان سرزمین هزاره های گمشده-پایتخت گمشده ایران -سرزمین ایلامیها قبل از ورود اریاییها به ایران است که ارتباط زیادی با شهر اور یا اوروک در بین النهرین داشته است/شهر اور همان شهری است که حادثه مربوط به توفان نوح در این شهر روی داده است/.شهر انشان بارها توسط اشوریها تخریب و به اتش کشیده شد.برای بازدید از تپه ملیان باید از دو راهی لپویی فارس به سمت بیضا رفت.

منبع: انشان گمشده ی ایلامی – دکتر محمدرضا بذرگر – مهندس برهان عبدی – میراث فرهنگی فارس- 

 منابعی برای مطالعات بیشتر....کاوشهای باستان شناسی جلد ا-2-3 -   سرزمین جاوید ا و 2 و 3 و4  - از زبان داریوش پروفسور هاید ماری کخ - حکومتی که برای جهان دستور می نوشت -تاریخ کامل ایران باستان از دکتر میترا مهر ابادی-ایران از اغاز تا اسلام  از گیرشمن -بیضا در گذر تاریخ- تاریخ ایران باستان از پیرنیا 1 و 2 و 3 - ایران در زمان ساسانیان از پروفسور کریستین سن- تاریخ ایران قبل از اسلام و بعد از اسلام از دکتر زرین کوب- 12 هزاره پویندگی و پایندگی ایرانیان از دکتر عبدالعظیم رضایی- اصل و نسب دینهای ایرانیان باستان از دکتر رضایی-  در امدی بر باستان شناسی از برایان فاگو 1 و 2- تاریخ تمدن ویل دورانت جلد 1- اساتیر بین النهرین از جان گری